Ik was mijn haar

Een gedicht van mijn vrouw voor iedereen die een steuntje in de rug kan gebruiken omdat kanker hun  deel is geworden.

Wat ooit was

Dag haar, dag mooi dik donkerblond haar
Je was me dierbaar, vele jaren heb je me gediend
Nu is het tijd voor iets anders
Maar het afscheid valt me zwaar

Hoe kom je straks terug na het langdurige gemis
Misschien wel mooier en sterker
Mischien wel grijzer en wijzer
Ik kan niet wachten tot het zover is

Hoe zou het zijn: mijn bolletje in de lentezon
Maar eerst wacht de winter, de kale koude winter
En ga ik verstillen
Zoals de rups zich terugtrekt in zijn cocon

Om vervolgens uit te vliegen, herboren als vlinder
Zonder zorgen voor de dag van morgen
Een nieuwe horizon tegemoet
En zonder enige hinder…

van wat ooit was

Jannie Tichelaar

Irritatie

Op het werk vraagt een collega naar de thuissituatie, terwijl ik begin te spreken wordt hij gebeld. Hij mompelt een excuus en weg is ie.
Ik twijfel of ik naar drummen in Bilthoven wil gaan.  Lekker drummen maar ’s avonds met een piep in mijn oren in slaap vallen wil ik ook niet, ik word kortaf door het besluiteloze.
Vanaf mijn werk komende word ik bijna aangereden door een auto die van rechts door het stoplicht komt denderen, ik stap uit en scheld de man de huid vol. Dat lucht op, voor even. Sorry beste man, denk ik later.
Thuis ben ik aan het stucen in de aanbouw en ik word gebeld omdat ik moet werken, eigenlijk tekort van te voren om op te ruimen, te douchen en eten te pakken. En dan staat ook nog pardoes de zus van mijn vrouw met haar man op de stoep voor een bakkie!
Een meerijdster via blablacar vraagt eerst of ze ergens anders opgehaald kan worden, dan of ze ergens anders afgezet kan worden en dan weer of ik wisselgeld heb. Ik rij geen taxi!
De levering van de materialen voor de mechanische ventilatie blijkt niet compleet, weer een mail sturen, kan het niet in één keer goed?
Op mijn werk krijg ik wederom een mail (de derde) om een elektronische presentatie over een nieuw systeem te gaan doen, ik heb er een hekel aan. Het beklijft niet meer op deze wijze. Snappen ze dat niet, iemand moet het mij persoonlijk vertellen. Moderne zooi!
De nieuwe koelkast lekt aan de onderzijde, mail naar het bedrijf, wat nu weer, pffft.
De aannemer laat niets van zich horen, hij was veel te duur voor het vervangen van de garagedeuren en op mijn tegenvoorstel blijft het stil. Moet ik weer in actie komen. Ook de gevelreiniger en voeger laat het in het contact afweten, waarom toch?

En beschouwend zie ik dat mijn verwachtingspatroon hier een enorme rol speelt. Ik verwacht van alles van de ander en van de wereld om mij heen. En als de reactie van de ander niet strookt met mijn verwachting raak ik geïrriteerd. “Wat verwacht je eigenlijk van jezelf”, hoor ik een coach al vragen :). Vaak doe ik nog of er geen kanker is, of er niets aan de hand is. Maar ik merk dat mijn emmertje vol raakt en hoognodig moet gaan doen wat mij energie geeft, een heel lange wandeling maken!! De balans in mijn eigen systeem is weg. De wijsheid en het vermogen om als riet in de wind mee te buigen en weer terug te veren, is even ver te zoeken. Go with the flow, is ook zo’n prachtige uitdrukking, die ik wel snap maar even niet voel.
Het beseffen van deze wijsheden werkt nu al, merk ik tijdens het typen van deze tekst. Ik glimlach zelfs even. En langzaam word ik rustiger en besef wat ik doe….

Zeg me dat het niet waar is

Bij het horen van dit liedje van Frank Boeijen huilen we een tijdje. Hij verwoordt wat we al dagen voelen en willen; “zeg met dat het niet waar is”.

We zijn de ellende nog steeds aan het ontkennen, we doen van alles en alsof er niets gebeurd is. Realiseren we ons wel wat er gaande is? Accepteren we het wel goed of is het accepteren een tergend traag traject, iets dat tijd nodig heeft en pas heel langzaam tot het besef doordringt?
Echter, huisartsen, oncologen, verpleegkundigen en chirurgen behandelen mijn vrouw als patient. De familie is ongerust, vrienden komen langs en whattsapp is rood gloeiend van de lieve woorden en steun. Beseft de buitenwereld het beter dan wij?
Er zijn momenten waarop het me allemaal even te veel wordt, ik huil dan kort en kan weer verder. Meeste tijd ben ik aan het werk in de aanbouw en vliegt ook daar de tijd voorbij. Pas als ik het huis weer binnen ga, komt de realisering van de kanker weer bij me.

We worden geleefd, geleefd door afspraken en zaken die moeten gebeuren. We lezen veel over de ziekte, over het verloop, over de verwachtigen en veel meer. We worden nog eens deskundigen, in ieder geval ervaringsdeskundig. Tussendoor is er amper tijd om over ervaringen te spreken, goed in te voelen en met elkaar te delen. Zou het daarom zijn dat dit liedje ons, ondanks de tranen, goed doet. Onze gevoelens komen naar buiten en worden doorleefd en dat lijkt me alleen maar goed. De muziek legt allerlei neurologische verbindingen en maakt contact met ons emotioneel centrum in de hersenen, lees ik een glossy. Helende tonen dus en zo wil ik er liever naar kijken.

 

Luisteren en kijken naar het liedje kan hier……https://youtu.be/AQLnJ9ugFXU

Zeg me dat het niet zo is
Zeg me dat het niet zo is
Zeg me dat het niet waar is

Ga je mee vanavond
Naar ons lievelings restaurant
Een tafel voor twee
Ik heb gebeld
Ze weten ervan
En we drinken
Totdat de zon op komt
En we vergeten
De oneerlijkheid van het lot

Zeg me dat het niet zo is
Zeg me dat het niet zo is
Zeg me dat het niet waar is

Kom we gaan
Trek je jas aan
Anders word het te laat
Kom eens hier, ik houd je vast, ik laat je nooit meer gaan
En ik vertel je een grap die je laat huilen van de lach
En we vergeten de blikken van de mensen in de stad

We doen net alsof het niet zo is
Alsof het niet zo is
Alsof het niet waar is

We doen net alsof ze gewoon verder leeft
Alsof ze gewoon verder leeft
Zelfs als het niet zo is

Gewoon geven

Op het moment dat ik dit schrijf staan wij aan de vooravond van onze vijfde verhuizing in 35 jaar tijd, een mooi gemiddelde van zeven jaar. In de loop der jaren zijn we van een flatje naar een bovenwoning gegaan, vandaar naar een twee-onder-één-kapper en toen naar een vrijstaande woning in Anderen en nu van Marknesse naar Kraggenburg. En met de grotere woonruimte en kinderen kwamen er steeds meer en meer spullen in de huizen.

Tijdens deze verhuizing blijkt dat we zoveel spullen om ons heen hebben verzameld, soms noem ik het ‘rotzooi’ dat we van het bestaan van sommige zaken niet eens meer afweten. Zeventig procent van al deze ‘rotzooi’ staat ergens in een opslag en toen ik er van afstandje eens naar keek, bekroop mij een gevoel van schaamte en bezinning. Waarom zoveel materiële zaken, wat is de waarde er eigenlijk van, wat heb ik eigenlijk nodig om te leven en meer van dat soort vragen.
Onze zoon Matthijs die recent zeven maanden al back-packend door Zuid-Amerika trok heeft een zelfde ervaring gehad en zei enige tijd na zijn terugkomst; “ik heb ontdekt dat ik maar weinig nodig heb om te leven”. En deze fijne ontdekking leidde ertoe dat we veel spullen gingen weggeven.
Er is op facebook een ‘weggeefhoek’ te vinden waar we de overbodige spullen konden verloten, van militaire plunjebalen tot snowboards en van een valhelm tot wandelschoenen, het ging allemaal vlot weg. Sommige spullen vinden we toch nog teveel van waarde om weg te geven en proberen er nog iets voor te krijgen via een ‘verkoophoek’ of ‘marktplaats’.
En steeds weer doet zich een soort ‘transformatie’ plaats, van materiaal dat ik in eerste instantie beslist niet kwijt wilden naar een weggeven. En wat is dat lekker zeg, weggeven zonder dat ik er wat voor terug hoef te hebben, gewoon geven. Ik heb al zoveel dankbare mensen aan de deur gehad die gemeend blij waren met onze spullen, wat is dat fijn om te zien. Zo fijn, dat ik soms langs de spullen loop en mij afvraag of ik dat en dat wel nodig heb;”kan het weg”, vraag ik mij dan af.
En steeds meer gaat er dan ook weg. En naast het feit dat ik er een ander blij mee maak, gebeurt er in mij ook iets dat ik als opluchting kan bestempelen, alsof ik mij bevrijd van een last, van een schaamte van een teveel aan bezit. Letterlijk en figuurlijk ruimt het op.

Een paar redenen om afscheid te nemen van materiële zaken kwamen de afgelopen tijd bij mij op;

  • Met veel bezit ben je in dienst van al je bezittingen, ‘bezit bezwaard’ is niet voor niets een gezegde.
  • Minder is meer. Ik hoef mij niet meer bezig te houden met alle spullen, er geen energie (fysiek en mentaal) meer aan te besteden. Ik hou dus energie over.
  • De spullen die ik wel wil houden (voor nu:)) krijgen een andere waarde, misschien wel meer. Ze worden mijn bezit in plaats van anders om.
  • Minder dode spullen betekent meer leven.
  • Er komt een nieuw besef, wanneer ik wat nieuws of anders wil aanschaffen. De impuls gaat er vanaf en ik denk meer over een aankoop na, “heb ik het echt nodig?” En dit betekent dan dat mijn ‘voetafdruk’ op deze aarde wat lichter wordt. Wanneer ik minder koop doe ik ook iets aan minder verpakking, minder transport, minder productie en dat voelt goed.
  • Dit alles leidt ook naar een bredere en kritische kijk op wat ik aan het doen ben met bijvoorbeeld natuur, energie en omgaan met de wereld…
  • En tot slot, weggeven is fijn, het ervaren dat een ander plezier heeft van iets wat ik niet meer nodig heb is prettig.

Verhuizen biedt met alle drukte en geregel een mooie kans voor uiterlijke en innerlijke schoonmaak en dat is ruimtewinst.

Stef zingt er dit over….

 

Pow – Wauw

Vier mensen om de pow-wow voeren het ritme aan, heel zacht en aftastende beginnen de vier met hun drumbeater de pow-wow te beroeren. Wij zijn met 17 mensen en ieder heeft zijn eigen intentie om daar te zijn. De intentie melden we niet maar houden we stilzwijgende voor ons.
Voor mij was de intentie om het ‘grote moeten’ te ont-moeten. Waar komt het toch vandaan dat ik zo gedreven aan de slag ga en het één nog niet afgerond heb en met het ander al weer bezig ben. Ik loop van de ene activiteit (vaak een cursus of training) naar de volgende en het moet allemaal zo nodig. Het is een soort verslaving lijkt het wel,  een sterk innerlijke beweging die dat mij laat doen. Als het sterk innerlijk is, dan zal je er ook wel gelukkig van worden, zei iemand eens. En dat is nou net niet het geval, ik start ergens mee en wanneer ik er mee bezig ben, kijk ik alweer uit naar de volgende gebeurtenis. Maar gelukkig wordt ik er niet van, moe, dat wel. Sterker nog, het is verslavend steeds verder gaan. Welke voldoening zoek ik dan toch?
En waar ga je dan heen of waar vlucht je dan vandaan, zou een coach kunnen vragen. En die vragen heb ik mijzelf ook al eens gesteld, ik ken mijn beweging.
Vader en moeder spelen hierin een grote rol, mijn ouders en voorouders hebben continu moeten strijden en werken in en voor hun leven, continu bezig zijn met eten, inkomen en onderdak voor de grote schare kinderen en zichzelf. Zit dit ‘doen’ dan zo sterk in mijn dna, mijn cultuur, mijn opvoeding verweven dat ik dat nog steeds zo kan ervaren, als een haast onbedwingbaar mechanisme?   Dit hele moeten maakt rusteloos en moe en alleen de lichamelijke moeheid keert het tij en doet mij beseffen dat ik te ver ga.
Alhoewel ik tegenwoordig ook steeds vaker kan zeggen dat er bewustwording is wanneer ik weer eens iets wil gaan ondernemen. Ik neem dus mijn eigen voornemen waar en kan er dan een keuze in gaan maken. Nog niet altijd, er is verandering! De NLP vooronderstelling “er is altijd een andere keuze mogelijk’, geeft dit al aan. Dat is ook zo, maar het kost wel moeite!

Terug naar de drumavond; de drum klinkt zacht en er zit al wel een stevig ritme in. Ik volg en luister, ik luister en volg en sla op mijn drum. Er ontstaat een melodie en het geluid begint rond te gaan, al wat luider nu. Geleidelijk aan draagt iedereen, naar eigen voelen, bij aan het geluid. Sommigen heel zacht tikkend op de drum, anderen slaan feller met veel zichtbaar enthousiasme. Ik sla in het midden en dan aan de zijkant, steeds weer, steeds weer en weer en weer. Ik voel, zie en hoor het plezier in mijzelf en om mij heen. Een haast eentonig ritme ontstaat, een soort zoemen en dan gebeurt er iets in mij wat ik nu probeer te beschrijven; tussen alle geluiden hoor ik niets en voel me oneindig leeg, vredig en toch ook aanwezig in de ruimte en met alles wat hier is. Ik hoor de geluiden wel en ik hoor ze ook weer niet. Een vredig gevoel overspoelt mij tussen al het ‘geluidsgeweld’ en ik voel een intens diepe rust waarin alles goed is, alles is oké. Het is geweldig, het is zo bijzonder, tranen komen te voorschijn.

Hoe lang dit duurde weet ik niet en is ook niet zo belangrijk. Feit is dat ik me ineens weer bewust werd van de drumbeater in mijn hand en dat ik werktuiglijk aan het mee drummen was, confuus van het moment van net. En dan realiseer ik mij dat ik in trance was, een heerlijke trance die oneindig ‘leeg’ was.

Drumcirkel

Van oudsher komen mensen tijdens hun leven in cycli bij elkaar om te ontmoeten, te delen, te verbinden en te genieten. De drumcirkels volgen ook deze cyclus van het leven.
Als er gedrumd wordt in dankbaarheid en liefde, voor alles wat ons gegeven is door moeder aarde en onze medemensen, voltooien wij een cyclus van leven en begint er automatisch een nieuwe cyclus.

Door te drummen wordt alles in beweging gebracht en vindt er een stroomversnelling plaats van de energie. De energie wordt opgewekt en gaat weer stromen. Zoals de maan verantwoordelijk is voor eb en vloed in de oceaan heeft ze ook een invloed op ons mensen. Om die reden wordt er vaak tijdens, vlak voor of vlak na een volle maan een drumcirkel georganiseerd.

Bovenstaande tekst is van Erik Roesink.

Op een warme zaterdagavond in december heb ik mijn eerste drumcirkel bijgewoond in Bilthoven en wat een ervaring was dit!
Met mijn kleine drum (de volledig zelfgemaakte is nog niet af) wordt ik eerst gesmudged bij aankomst, heerlijke geuren van salie om oude energieen te laten verdwijnen en mij schoon te maken voor deze avond, welkom!
Binnen staat een indrukwekkend grote pow-wow trommel met in de vier windrichtingen een stoel. Omdat het voor mij en een ander de eerste keer is dat we gaan drummen worden we welkom geheten door de begeleider van deze avond. Na een korte meditatie en het drummend welkom mogen we onze drums laten horen aan de aanwezigen. Spannend, maar ik doe dit in een verrassende flow, het gaat gewoon, mijn eerste denken over hoe ik dit zou gaan doen blijkt helemaal niet nodig.
En dan mogen vier vrouwen op de stoelen bij de grote pow-wow trommel gaan zitten en begint de drum-ceremonie. De centraal opgestelde pow-wow geeft het ritme aan en wij worden gevraagd dit ritme te volgen. Van zacht klinkend naar een diep vibrerend geluid, gaaf!
Langzaam kom ik in het ritme en krijg ook de behoefte om te chanten, zachtjes maak ik wat keelgeluiden.
Wat er met mij gebeurt is lastig te beschrijven. Het is net of ik heen en weer pendel tussen hier en nu en weg zijn. Soms zijn er gedachten van wat ik hier nu weer aan het doen ben, en dan weer geniet ik van de geluiden, de geuren en alles wat ik zie, ik voel me heerlijk! En ook lijk ik soms in een lichte trance en ga mee met dat wat er is, mooi hoor.
Na de pauze komen er vier mannen rond de pow-wow zitten en ik word ook uitgenodigd, wow WAUW! We pakken elkaars handen vast en maken een verbinding in stilte, kracht! Na enige tijd maken we ons los en pakken de stick en zoeken elkaars ritme op het perkament van de drum. Het geluid wordt luider en luider, prachtige diepe tonen. De kring achter ons valt bij en samen vormen we één geheel, één groot samenzijn.
Er ontstaat een collectieve balans in geluiden, bewegingen en visuele aspecten, het voelt als thuis en raar maar waar het wordt stil bij mij van binnen. Ik neem veel geluiden waar, naast mij achter mij en ik begin als vanzelf ook te chanten, wat een genot. Ik verwachtte van te voren dat ik als vanzelf zou gaan huilen maar dat gebeurde niet.
En op een moment dat we innerlijk van elkaar lijken te kennen gaan we wat langzamer drummen en met minder slag, de vertraging zetten we door en om ons heen zakken de geluiden ook weg. Wij leggen de sticks weg en laten de energie wegebben door met onze vingers op de pow-wow te trommelen en uiteindelijk doven onze bewegingen en geluiden ook uit en begeleid door de warme geluiden van een flute valt er nu ook buiten mij een stilte die zoveel in zich heeft!

Een dag later ontdek ik mooie parallelen met ‘opstellingen’. De drumcirkel vormt een systeem…

  • Iedereen maakt deel uit van het systeem en ieder heeft zijn eigen plaats en waardevolle bijdrage.
  • Sommige mensen voelen dat ze niet op een goede plek zijn en gaan even zoeken, later vinden ze hun unieke plaats.
  • Het systeem houdt zichzelf in stand, ook als iemand uitvalt of even weg gaat.
  • Er zijn leiders en volgers, volgers en leiders. Deze rol is uitwisselbaar.
  • Het systeem vindt zijn eigen balans en wanneer het even uit evenwicht is, komt dit weer terug.
  • Er is een innerlijk en gedeeld weten dat in ‘het veld’ aanwezig en te voelen is.

 

Driehoeks verhouding

Waarom gaat de ene houding of in yoga-taal asana mij makkelijker af dan een andere, vraag ik mezelf als ik in een Trikonasana sta? Is er wellicht iets vertrouwds aan deze houding, iets vertrouwds van huis-uit soms? Ik heb geen idee, maar de overeenkomsten vind ik wel inspirerend.
Tri konas is Sanskriet voor drie hoeken. En deze driehoeken maken deze vorm tot één van de sterkste en stabiele vormen die er zijn. Makkelijk herkenbaar zijn de driehoeken gemaakt tussen de benen en de vloer, tussen je zij, je arm en je voorste been en een derde tussen de voeten en je bovenste hand.

De driehoek is een drie-eenheid die we veel tegenkomen in onze (heilige) wereld; bijvoorbeeld de drie-eenheid van geboorte, leven en dood of de drie-eenheid van aarde, ruimte en hemel. Vader, moeder en kind vormen in ons leven een meer zichtbare drie-eenheid. In yoga wordt gesproken over de drie Guna’s die in het leven een grote rol spelen; de Tamas is de kwaliteit van inertie of onbewust zijn, Rajas is de kwaliteit van passie en creativiteit en de derde Sattva is de kwaliteit van lichtheid en bewustzijn.

In het systemischwerk (familieopstelling) wordt een dynamiek gezien die triangulering wordt genoemd, een situatie waarbij het kind op de plaats van één van de ouders staat. In een opstellingen herkenbaar wanneer het kind tussen de ouders in staat of in een vorm die lijkt op een driehoek. En net als bij yoga is deze opstelling zeer krachtig en sterk en kan zich lang in standhouden. In het opstellingenwerk gaat het erom dat het kind (als volwassen persoon) ontdekt dat het kind mag zijn van vader en moeder en dat de ouders hun plaats innemen om vervolgens hun verantwoordelijkheid te omarmen. Langzaam raakt de driehoek los en gaat de verhouding tussen de drie personen richting een gezonde. Met dit inzicht en hernieuwde gevoel ziet de wereld er absoluut anders uit.

Het doel van yoga is om in een staat van hoger bewustzijn te komen. En iedereen die yoga beoefent of heeft beoefend onder goede begeleiding zal herkennen dat bewustwording zeker opgang komt en dat dit leidt tot meer harmonie in je leven. En dit is wat er ook ervaren kan worden een tijdje na aan een opstelling te hebben deelgenomen; bewustwording over jezelf, over je relatie(s) en verhoudingen en ook dit leidt tot een meer stabielere situatie. Soms gaat het snel en maakt iemand grote stappen, op andere momenten gebeurt er ogenschijnlijk niet zoveel maar dient het effect zich pas na een tijdje aan.

Intussen ben ik mij gaan afvragen of en hoe yoga-asana’s of mudra’s in te zetten zijn tijdens een familieopstelling.

 

 

Brownies en Downies

brownies en downies

Toen ik aan de dame op straat vroeg waar er een gelegenheid was om koffie te drinken zei ze; “daar zit iets nieuws, ik hoor wel dat het lang duurt hoor daar”, kennelijk een waarschuwing. Met haar oplopende bevestigde ze dat nog eens en ik concludeerde hardop; “U bent er zelf niet geweest ….?”  “Nee”, zei ze, “daar komen wij niet, wij hebben ons eigen terras”.

Mijn interesse was gewekt en tijd zat, naar binnen dus. En met Martie, ons overleden (schoon)zusje die ook het syndroom van Down had, in gedachten keken wij in de rondte.
Schoon en sfeervol dit restaurant, overduidelijk ‘downies’ in de bediening, mensen met een kleurtje en met een hoofddoek, twee personen die blijkbaar deze Brownies en Downies vestiging ondersteunden, een viertal druk pratende bezoekers en wij, twee wandelaars met vieze schoenen en een rugzak.

In de winkelstraat waren weinig zonnige gezichten te zien, deze middag. Het zal wel te maken hebben gehad met de teleurstellende zonsverduistering vandaag. De zon liet zich niet zien en de bewolking zorgde voor een totale zonsverduistering.
Maar gelukkig waren er binnen in de Brownies en Downies wel zonnetjes aanwezig. De aanwezigen van het team straalden ons tegemoet, een heerlijk warm welkom. We genoten van de koffie en hot brownie en vervolgden ons pad. Bedankt team!

En later moest ik nog eens aan de hulpvaardige dame denken en dacht; wat is dit restaurant een prachtige ontwikkeling. Door mensen op deze manier aan de maatschappij deel te laten nemen, helen wij het systeem, helen wij een klein beetje verder onze maatschappij.
Op deze wijze vinden wij onze plaats, vindt iedereen zijn eigen plek naast elkaar en tussen anderen in. Geweldig vind ik dat!

Meer lezen over dit warme initiatief, kan hier.

 

Schuld en onschuld

Commandant Dominic Ongwen van het Oegandese Verzetsleger van de Heer (LRA) wordt geëscorteerd naar het internationaal gerechtshof in Den Haag.
Aanklagers van het ICC beschuldigen Ongwen van misdaden tegen de menselijkheid en oorlogsmisdaden. Hij zou zich schuldig hebben gemaakt aan onder meer moord, verminking en het opzettelijk aanvallen van burgers.

In een vraaggesprek op radio 1 wordt aangegeven dat Ongwen als rebellenleider zonder twijfel afschuwelijke dingen heeft gedaan. Maar is hij ook niet slachtoffer, omdat hij op zijn tiende door het Verzetsleger van de Heer is ontvoerd en als kind gedwongen werd mensen te vermoorden?

Een woordvoerder van de Oegandese regering geeft op radio 1, een bijzondere kijk op het berechten van Ongwen; hij geeft aan dat het berechten van Ongwen in Den Haag binnen de bevolking van Oeganda veelal onbegrijpelijk is. Door de man weg te halen van zijn slachtoffers kan er geen verwerking op gang komen. De man hoort thuis in Oeganda en moet daar berecht worden. Er vindt geen rechtvaardiging plaats als de strafmaat in Den Haag bepaald wordt. Het wordt door de bevolking aldaar niet begrepen. De mensen krijgen niet de tijd om hem weer op te nemen in hun maatschappij. Ongwen hoort thuis in Oeganda en zal daar door het volk berecht worden wanneer hij in Oeganda is. Dat gaat langzaam, een ieder kan dit op eigen manier en tempo doen. De woordvoerder zegt dat zijn ‘stam’ geen autonome rechtspraak instantie kent. Iemand met iets op zijn kerfstok komt terug in het eigen systeem, de stam, het dorp of familie en daar wordt op natuurlijke wijze mee omgegaan. De dader gaat schuld ervaren door de aanwezigheid van slachtoffers, de slachtoffers gaan waarheid ervaren doordat de dader onder hen is.
Het langdurig uitplaatsen van een dader geeft de slachtoffers geen kans te helen. De dader kan ook de slachtoffer energie gaan voelen en het slachtoffer de daderenergie.
Daders en slachtoffers ‘moeten’ elkaar in de ogen zien om het leedwezen, de pijn en angsten en schuld bij de ander te ervaren.

Schuld en onschuld, dader en slachtoffer, culturen en ethiek. Het loopt in elkaar over en maakt dit tot een complexe dynamiek.